Inleiding



Nederland staat voor een aantal belangrijke uitdagingen. Eén daarvan is de woningmarkt. In de grotere steden is deze markt overspannen – een trend die alleen maar zal doorzetten onder invloed van een groeiende bevolking, krimpende huishoudens en toenemende urbanisatie. Tot 2040 zijn er een miljoen nieuwe woningen nodig in ons land, waarvan een groot deel in de Randstad moet worden gebouwd. Het CBS verwacht dat Amsterdam in 2035 één miljoen inwoners telt -1-. Waar kunnen deze mensen wonen? De ruimte in de stad is beperkt en zo langzamerhand onbetaalbaar. Bouwen in de rurale omgeving is geen aantrekkelijk alternatief, omdat we het groen nabij de steden liever niet verder willen aantasten. Een andere prangende vraag is hóe we moeten bouwen. Veel projecten liggen momenteel immers stil als gevolg van de PAS-uitspraak over stikstof.

Complexe vraagstukken

Daarnaast zijn er actuele en complexe vraagstukken zoals klimaatadaptatie, de gezonde en veilige stad, circulariteit, CO2-reductie, slimme mobiliteit en digitalisering. Hoe stoten we zo min mogelijk CO2 uit? Welke slimme oplossingen zijn mogelijk om mensen van A naar B te brengen? Hoe behouden we een goed ecologisch evenwicht, om plagen te voorkomen en de luchtkwaliteit te verbeteren? Hoe kunnen we nieuwe gebieden ontwikkelen zonder grondstoffen – zoals bouwmaterialen – weg te gooien? Hoe maken we locaties veilig en inclusief en blijven we ook in dit digitale tijdperk mensen aanmoedigen om elkaar face-to-face te ontmoeten? Hoe gaan we om met extreme weersomstandigheden in de stad?

Inspirerend voorbeeld: het Maankwartier in Heerlen

Er zíjn locaties in de stad die een oplossing kunnen bieden voor deze uitdagingen: de gebieden rondom en boven het spoor. We zien hiervan al mooie voorbeelden ontstaan, zoals het Maankwartier in Heerlen, met een station, winkels, cafés, een hotel, kantoren en woningen. Dit stationsgebied is één van de eerste locaties waar op een innovatieve manier boven het spoor is gebouwd. Op deze manier ontstaat een verbinding tussen het noordelijke en zuidelijke deel van de stad. Daarmee is het stationsgebied een aantrekkelijke manier geworden om van het ene stadsdeel naar het andere te gaan. In veel andere steden moeten inwoners en bezoekers op een andere plek het spoor kruisen, zoals via een tunnel of brug.

Spanningsveld

De vraag of een stationsgebied er is om te verblijven of om zoveel mogelijk mensen van A naar B te laten reizen, kan een spanningsveld opleveren. Het vervoeren van grote groepen reizigers vraagt om een andere inrichting van de ruimte dan een plein of park waarin bewoners of stedelingen langere tijd willen vertoeven. De vervoersfunctie vraagt om een goed geoliede machine die slim, snel en comfortabel reizen mogelijk maakt. Het is bijvoorbeeld essentieel dat mensen intuïtief snel de weg weten te vinden, dat er duidelijke bewegwijzering aanwezig is, evenals looproutes en voldoende ruimte om grote aantallen mensen van de ene naar de andere plaats te loodsen. Daarnaast zijn er hier en daar comfortabele plekken om langer te verblijven. De verblijfsfunctie vraagt om een stationsplein als ‘stay-tion’ waar de werelden van reizigers en inwoners van een stad samenkomen. Als er gekozen wordt voor meer woningbouw op en rond het station, wordt het stationsplein (met bijvoorbeeld een park) ook meer gebruikt als verblijfsruimte van bewoners. Dan komen functies als recreëren, sporten, spelen en ontmoeten om de hoek kijken. De oplossing voor een mogelijk conflict tussen de verblijfs- en vervoersfunctie is multifunctioneel ruimtegebruik: creatieve oplossingen om de bestaande ruimte maximaal te benutten.

Nieuwe ruimte creëren

Daarnaast zijn ruimteclaims vanuit andere perspectieven denkbaar: het verlies van biodiversiteit, weerbaarheid tegen extreme weersomstandigheden (hitte, droogte, wateroverlast), gebruik van daken als energiebron (met zonnepanelen) of om hittestress te voorkomen (met een groen dak). Al deze belangen, wensen en eisen komen samen op één locatie. Hoe gaan we dat doen?

In deze paper onderzoeken we of het gevecht om beschikbare ruimte kan worden opgelost door nieuwe ruimte te creëren: door te bouwen naast en vooral boven het spoor en het station. Stapsgewijs beginnen we als inwoners van Nederland te wennen aan het idee dat je ook kunt wonen, recreëren of energie kan opwekken óp infrastructuur (denk aan de overkluizing van de A2 Maastricht). Dus waarom niet boven het spoor? Natuurlijk heeft elke gemeente en elke stad eigen wensen, behoeften en omstandigheden die niet in één gezamenlijke blauwdruk te vangen zijn. Maatwerk blijft nodig. Daarom dragen we in deze whitepaper niet alleen onze visie en aansprekende voorbeelden aan, maar ook feiten en cijfers, die helpen met het denken in kansen en het herkennen van beperkingen.